Jak chronić nasze dzieci przed utratą ostrości wzroku?

Rozpoczęty nowy rok szkolny jest idealną okazją, by przypomnieć rodzicom dzieci w każdym wieku o prawidłowej higienie układu wzrokowego. Czasy są „podłe” a powszechna komputeryzacja i cyfryzacja (telefony komórkowe, tablety, i-pody, laptopy itd.) wcale nie wpływają dobrze na oczy naszych pociech. Wręcz odwrotnie. Dane statystyczne są zatrważające. W Europie zaczyna się już mówić o epidemii krótkowzroczności wśród coraz to młodszych dzieci. W wysoko rozwiniętych cywilizacyjnie krajach Dalekiego Wschodu (Korea Płd, Japonia) około 80% dzieci jest krótkowidzami noszącymi okulary. Dlaczego tak się dzieje i jak temu zapobiec?

Człowiek od zarania dziejów był stworzony do przetrwania w otwartej przestrzeni. Polowania na zwierzęta, wypatrywanie potencjalnego zagrożenia czy ogólnie ujmując przetrwanie, polegało na korzystaniu ze wszystkich zmysłów, w tym wzroku do obserwacji dali.  W obecnych czasach kilku i nastolatkowie notorycznie obserwują bliż, namiętnie „ślepiąc” się w swój telefon komórkowy czy komputer. Akomodując notorycznie do bliży, przesilając się, wprowadzają swój układ wzrokowy w stan tzw. „sztucznej krótkowzroczności”. Jest kwestią czasu więc, pojawienie się wady „minus” do dali. Najnowsze badania nad długością fali świetlnej dowodzą, że wszystkie urządzenia elektroniczne z ekranem (monitorem) emitują szkodliwe dla wzroku pasmo światła niebieskiego. Jeżeli nawet dziecko (dorośli również) nie ma wady wzroku, a dużo korzysta z telefonu, laptopa bądź komputera warto profilaktycznie zastosować okulary ze szkłami o mocy zero z powłoką antyrefleksyjną, dedykowaną do odcinania światła niebieskiego. Zaznaczam jednak, że nie jest to koniecznością, gdyż większość nowoczesnych telefonów komórkowych ma już fabrycznie wbudowaną opcję „FILTR ŚWIATŁA NIEBIESKIEGO”. Trzeba tylko upewnić się czy ta opcja jest na stałe włączona, co w dzisiejszych „zabieganych” czasach często umyka uwadze rodziców.

Wielką rolę we wczesnym wykryciu wady wzroku odgrywają tzw. badania przesiewowe. Badania te są podstawowym narzędziem kontroli wzroku w wieku szkolnym i przedszkolnym. W wieku przedszkolnym zaburzenia w prawidłowym widzeniu mogą mieć niekorzystny wpływ na rozwój percepcji wzrokowej. Jej nieprawidłowy rozwój może przeszkadzać dziecku w nauce, gdyż korzysta ono w sposób szczególny z narządu wzroku do celów swojej edukacji. W okresie nauczania początkowego uczy się czytać, pisać i liczyć. W późniejszych latach nauki czyta w celu zdobywania nowej wiedzy, zatem aktywnie wykorzystuje narząd wzroku do swego rozwoju intelektualnego. Wczesne wykrycie i natychmiastowe leczenie (zapobieganie) dolegliwości związanych z narządem wzroku jest ważne, by uniknąć długotrwałego osłabienia wzroku. Wszystkie dzieci u których wykryte zostaną nieprawidłowości wzrokowe powinny być skierowane do lekarza okulisty lub optometrysty w celu przeprowadzenia dalszych badań specjalistycznych oraz postawienia odpowiedniej diagnozy. Dalsze postępowanie przez wyżej wymienionych specjalistów w ramach profilaktyki, powinno prowadzić do zachowania i podtrzymania  jak najlepszej kondycji ich układu wzrokowego.

Dwa najważniejsze cele badań przesiewowych to:

  • Wykrycie u dzieci problemów ze wzrokiem, co może wpływać niekorzystnie u nich na fizjologiczny rozwój widzenia,
  • Wykrycie u dzieci problemów ze wzrokiem, co może wpływać niekorzystnie na edukację szkolną, czyli ewentualne problemy w nauce.

Badania przesiewowe są tanim i efektywnym narzędziem do wyłonienia dzieci wymagających pomocy specjalisty. Dzieje się tak, ponieważ w krótkim czasie można przebadać większą liczbę dzieci i te które nie osiągnęły założonych w badaniu przesiewowym parametrów, skierować na pełne badania specjalistyczne, które wykonują lekarze okuliści lub optometryści.

Należy pamiętać, aby badania przesiewowego nie traktować w kategorii badania diagnostycznego. Ma ono jedynie sygnalizować wystąpienie danego problemu, a dopiero badanie specjalistyczne może określić w precyzyjny sposób jego wielkość oraz sposób dalszego postępowania. Rodzicom  badanych dzieci należy uzmysłowić, że badania przesiewowe nie zastępują pełnego badania okulistycznego i optometrystycznego.

Pierwsze przesiewowe badanie wzroku przeprowadza się w czasie badań bilansowych w gabinetach pediatrycznych. Ze względu na brak specjalistycznego wyposażenia w tych gabinetach jest to badanie bardzo orientacyjne. Bezwzględnym wskazaniem do skierowania dziecka na badanie do okulisty jest zez, mrużenie oczu, ból oczu, ból głowy, niechęć do pracy z bliska (czytania i pisania) lub oglądanie telewizji z bardzo bliskiej odległości. Na badanie okulistyczne należy również skierować dziecko, u którego rodziców, dziadków lub rodzeństwa stwierdzono zezowanie, niedowidzenie albo wadę wzroku. Okresowych badań okulistycznych wymagają także dzieci przedwcześnie urodzone. U wcześniaków, zwłaszcza poddanych leczeniu laserowemu z powodu retinopatii, wady wzroku występują zdecydowanie częściej. Badanie okulistyczne najlepiej przeprowadzić w wieku 2,5–3 lat, gdy dziecko już mówi i może współpracować z lekarzem. Trzeba jednak pamiętać, że dzieci u których stwierdza się wymienione objawy, należy skierować do specjalisty jak najszybciej

Dotychczasowe badania, oraz literatura fachowa wykazują, że większość dzieci rozpoczynających naukę w szkole jest nadwzroczna (ma wadę „+”), po czym refrakcja układu wzrokowego zaczyna zmieniać się w kierunku miarowości lub krótkowzroczności w dalszym okresie nauki. Prawdopodobnie wiąże się to z procesem wzrostu dzieci, a co za tym idzie rośnięciem gałki ocznej.  Ponadto badania wykazują, że spośród wad refrakcji, tylko krótkowzroczność rozwija się (w sensie: pogłębia) podczas nauki szkolnej. Więcej jej przypadków notuje się wśród dzieci starszych i studentów, niż wśród dzieci rozpoczynających naukę.

Rodzice dziecka powinni bacznie obserwować oczy swojej pociechy już od chwili urodzenia, albowiem wczesne wykrycie wady wzroku u niemowląt jest bardzo trudne. Nie oznacza to oczywiście, że całkowicie niemożliwe. Jeśli chodzi o ruchy oczu (co za tym idzie prawidłowy rozwój 6 mięśni odpowiadających za ruchy gałki ocznej), prawidłowe wodzenie we wszystkich kierunkach i teoretycznie odstępstwa od tego, jesteśmy w stanie zaobserwować w warunkach domowych podczas sprawowania nad nim opieki. Zeza, jeśli jest widoczny, także da się rozpoznać na przysłowiowy „pierwszy rzut oka”. Znacznie trudniej jest ocenić ostrość wzroku oraz widzenie barwne i przestrzenne. Dopóty dziecko nie nauczy się mówić i rozumieć, to o ewentualnie istniejącej anomalii nam ani nie powie, ani się na nią nie poskarży. Jedyne co możemy zrobić jako rodzice to baczna obserwacja rozwoju dziecka i odpowiednio wczesna, profilaktyczna konsultacja u specjalistów w ramach standardowej kontroli.

W chwili urodzenia rozwój widzenia u człowieka nie jest zakończony. Obserwując rozwój widzenia u ludzi stwierdzono, że naturalne jest to, iż noworodki i dzieci mają małe oczy, w których odległość między rogówką a siatkówką jest krótka i prawidłowo występuje u nich tzw. fizjologiczna nadwzroczność. Ponadto do wystąpienia fizjologicznej nadwzroczności u dzieci przyczynia się bardziej kulisty kształt soczewki. Wraz ze wzrostem oka i wydłużaniem się osi gałki ocznej, wada ta się zmniejsza i w prawidłowych warunkach dochodzi do stanu równowagi między mocą układu optycznego a długością oka, co nazywamy normowzrocznością, a oko miarowym. Wtedy światło skupia się dokładnie na światłoczułej siatkówce i nie ma konieczności noszenia okularów.

Niejednokrotnie jednak oko rośnie dalej, prowadząc do rozwoju krótkowzroczności. Przyczyny rozwoju krótkowzroczności nadal nie są poznane. Oprócz czynników dziedzicznych na powstanie krótkowzroczności wpływają inne czynniki. Są to m.in. długotrwała praca z bliska powodująca napięcie akomodacyjne oka, brak spójności między wzrostem ciała a wzrostem gałki ocznej, zmiany hormonalne w okresie intensywnego wzrostu i dojrzewania. Początek rozwoju krótkowzroczności niejednokrotnie wiąże się z intensywną pracą wzrokową i podjęciem nauki w szkole.

Komputerowe badanie wady wzroku (autorefraktometria, refraktometria automatyczna) przeprowadza się przy użyciu komputera. Po badaniu uzyskuje się wydruk z wartością wady wzroku. Wadą komputerowego badania wady wzroku jest niemożność pełnego wyeliminowania akomodacji, dlatego u dzieci i młodzieży badanie wady refrakcji wymaga przeprowadzenia skiaskopii po farmakologicznym porażeniu akomodacji (np. Tropikamidem lub Atropiną).

Rola rodziców w obserwacji dzieci już w wieku przedszkolnym (3-5 lat)  jest nie do przecenienia i to właśnie ona odgrywa kluczową rolę we wczesnym zdiagnozowaniu wady. Najbardziej, jako rodzice, powinniśmy się skupić na obserwacji jak dziecko daje sobie radę z postrzeganiem stosunków przestrzennych, które determinują rozwój jego percepcji wzrokowej. Z definicji: spostrzeganie stosunków przestrzennych to zdolność do spostrzegania położenia dwóch lub więcej przedmiotów w stosunku do samego siebie, a także relacji przestrzennych zachodzących między tymi przedmiotami. Przykładowo dziecko, które nawleka koraliki na sznurek musi spostrzegać położenie paciorków i sznurka w stosunku do własnego ciała, a także wzajemne położenie paciorków i sznurka. Podstawą do rozwijania się zdolności do postrzegania stosunków przestrzennych jest więc wcześniej nabyta zdolność do spostrzegania położenia przedmiotów w przestrzeni. Podobnie jak postrzeganie danej figury (np. klocka) i tła oparte jest na spostrzeżeniu relacji.

Najważniejsze symptomy, które mogą wskazywać na trudności w zakresie percepcji wzrokowej u dzieci w wieku przedszkolnym:

  • dziecko jest niechętne do wszelkiego rodzaju układanek i historyjek obrazkowych,
  • niechętnie układa konstrukcje z klocków według wzoru,
  • ma trudności w zapamiętywaniu liter i cyfr,
  • niechętnie rozwiązuje zadania polegające na szukaniu różnic miedzy obrazkami,
  • nieprawidłowo tworzy kompozycje według wzoru, a jego rysunki są ubogie w szczegóły,
  • ma trudności z odtwarzaniem szlaczków i figur geometrycznych.

Ponadto dzieci ze słabo rozwiniętą koordynacją wzrokowo-ruchową maja trudności m.in. podczas ubierania się, wycinania, naklejania, rysowania, niezręcznie zachowują się podczas gier ruchowych (chwytanie i łapanie piłki, rzucanie do celu).

Istnieją różne metody badania percepcji wzrokowej i wzrokowo-przestrznnej:

  1. obserwowanie dziecka na podstawie codziennych czynności (podawanie ręki na powitanie, zakładanie butów), spełnianie poleceń (skręcanie na lewo, podawanie np. prawej ręki), oglądanie obrazków (ułożenie książki), podczas zabaw konstrukcyjnych i dydaktycznych, których celem jest reprodukowanie gotowych wzorów.
  2. wywiad – dowiadywanie się czy dziecko szybko zapamiętało drogę do przedszkola, czy lubi rysować, w jakim wieku umiało odtworzyć koło, kwadrat, czy dobrze wykonuje według wzoru układanki, kiedy nauczyło się rozróżniać prawą i lewą rękę.
  3. analiza wytworów – dostarcza bardzo cennych danych, głównie analizuje się rysunki wykonane według wzorów.

Warto podkreślić, że badaniu w kierunku wad wzroku może zostać poddane dziecko nawet w wieku kilku miesięcy. Stosuje się wówczas przenośny sprzęt i odpowiednie krople. Nie ma potrzeby czekania z badaniem do 3. roku życia. Samo badanie wady wzroku u dzieci przebiega zawsze po podaniu kropli, które rozszerzają źrenicę i powodują porażenie tzw. akomodacji, co pozwala na wykazanie całej wady wzroku. Dziecięce oko ma tak wysoką zdolność do maskowania wady, że kierując się tylko badaniem przed podaniem specjalistycznych kropli, możliwe jest przepisanie nieodpowiednich okularów.

Uzasadnieniem wykonywania takich badań wzroku u małych dzieci jest fakt, że bez ich wykonania objawy wielu chorób oczu mogą pozostać niezauważone. W przeciwieństwie do osób dorosłych z zaburzeniami widzenia, małe dzieci z jednostronnym, a często również z istotnym obustronnym upośledzeniem widzenia, raczej nie skarżą się na żadne dolegliwości, rzadko zgłaszają też, że słabo widzą. Tego typu zaburzenia najczęściej są rozpoznawane na podstawie wspomnianych już badań przesiewowych, a od ich wczesnego wykrycia zależy rokowanie. Odpowiednio dobrane i szerzej zakrojone przesiewowe badania wzroku pozwalają także na rozpoznanie wczesnych stadiów zaćmy dziecięcej i siatkówczaka, a niekiedy także innych nieprawidłowości narządu wzroku.

Podsumowując, rodzice dzieci powinni mieć świadomość kilku kwestii:

  1. Nie ma potrzeby czekania do 3. roku życia na pierwsze kontrolne, sprawdzające ostrość wzroku badanie. Jeśli zachodzi potrzeba, można zrobić je odpowiednio wcześniej.
  2. Bardzo ważnym elementem jest codzienna obserwacja zachowań dziecka w warunkach domowych, podczas codziennych czynności, zabaw, odrabiania lekcji
  3. O wstępną diagnozę można zapytać już podczas pierwszych wizyt pediatrycznych.
  4. Jeżeli w szkole lub przedszkolu przeprowadzane by były badania przesiewowe, bez wahania należy wyrazić na nie pisemną zgodę. Są one bezbolesne i nieinwazyjne.
  5. Miarodajny i prawdziwy wynik badania u dzieci będzie tylko przy pełnym badaniu okulistycznym z zastosowaniem farmakologicznych środków porażających akomodację.
  6. Pamiętajmy, że dzieci we wczesnym okresie rozwoju nie są w stanie zgłosić nam dolegliwości, a wiele anomalii np. niedowidzenie jednego oka, zez ukryty, zez naprzemienny jest trudne do wychwycenia bez kontaktu ze specjalistą (okulista bądź optometrysta).
  7. Jeśli już decydujemy się, aby nasze dziecko miało swój telefon komórkowy sprawdzajmy czy jest na stałe włączony filtr światła niebieskiego.
  8. Znajdźmy czas na przynajmniej jedną wizytę kontrolną w skali roku. Minimum przyzwoitości to badanie przeprowadzane raz na 2 lata.

Damian Wojciechowski
Technik-Optyk Dyplomowany
Optometrysta

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *